W Polsce z cukrzycą żyje około 3 mln osób [1]. Zaburzenia lipidowe, w tym podwyższone stężenie cholesterolu LDL, należą natomiast do najczęściej występujących czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych wśród Polaków [2]. Ryzyko tych problemów rośnie wraz z wiekiem, dlatego regularne badania są szczególnie ważne u seniorów.
Cholesterol nie zawsze jest „zły”
Cholesterol jest potrzebny organizmowi między innymi do budowy komórek i produkcji niektórych hormonów. Problem pojawia się wtedy, gdy określonych frakcji cholesterolu jest we krwi za dużo.
Pełne badanie, nazywane lipidogramem, obejmuje zazwyczaj:
- cholesterol całkowity,
- cholesterol LDL,
- cholesterol HDL,
- trójglicerydy.
Najwięcej uwagi poświęca się frakcji LDL. Jej nadmiar sprzyja odkładaniu się złogów w ścianach tętnic, czyli rozwojowi miażdżycy. Z czasem może to zwiększać ryzyko zawału serca, udaru mózgu oraz niedokrwienia kończyn.
HDL jest potocznie nazywany „dobrym cholesterolem”, ponieważ uczestniczy w usuwaniu cholesterolu z tkanek. Nie oznacza to jednak, że wysoki HDL całkowicie równoważy zbyt wysoki LDL. W ocenie ryzyka sercowo-naczyniowego najważniejszy pozostaje przede wszystkim poziom LDL oraz ogólny stan zdrowia pacjenta [2].
Jak odczytać lipidogram?
Orientacyjne wartości lipidogramu przedstawiają się następująco:
Parametr Wartość pożądana
Cholesterol całkowity poniżej 190 mg/dl
Trójglicerydy na czczo poniżej 150 mg/dl
HDL u mężczyzn powyżej 40 mg/dl
HDL u kobiet powyżej 45 mg/dl
W przypadku LDL nie istnieje jedna prawidłowa wartość dla wszystkich. Docelowy wynik zależy od indywidualnego ryzyka chorób serca i naczyń.
Według polskich wytycznych celem może być:
- poniżej 115 mg/dl u osoby z małym ryzykiem,
- poniżej 100 mg/dl przy umiarkowanym ryzyku,
- poniżej 70 mg/dl przy dużym ryzyku,
- poniżej 55 mg/dl przy bardzo dużym ryzyku sercowo-naczyniowym [2].
Do grupy bardzo dużego ryzyka należą między innymi osoby po zawale lub udarze, z rozpoznaną miażdżycą albo niektórymi powikłaniami cukrzycy. Oznacza to, że wynik LDL wynoszący 90 mg/dl może być odpowiedni dla jednej osoby, a zbyt wysoki dla pacjenta po zawale.
Wiek sam w sobie nie jest powodem, aby rezygnować z leczenia podwyższonego cholesterolu. U seniora lekarz uwzględnia jednak także: sprawność, inne choroby, przyjmowane leki i możliwe działania niepożądane.
Czy przed lipidogramem trzeba być na czczo?
Lipidogram można często wykonać bez pozostawania na czczo. Jedzenie ma jednak wpływ przede wszystkim na poziom trójglicerydów. Lekarz może więc poprosić o badanie na czczo, jeśli wcześniejszy wynik był nieprawidłowy, stężenie trójglicerydów było wysokie albo potrzebna jest dokładniejsza diagnostyka [2].
Jeżeli badanie ma być wykonane na czczo, przez 8–12 godzin nie należy jeść. Można pić niewielkie ilości wody. Dzień wcześniej warto unikać alkoholu, bardzo obfitej kolacji oraz wyjątkowo intensywnego wysiłku.
Nie należy samodzielnie odstawiać leków przed pobraniem krwi. W razie wątpliwości najlepiej zapytać lekarza lub pracownika laboratorium.
Co oznacza poziom cukru we krwi?
Cukier oznaczany w badaniu krwi to glukoza – podstawowe źródło energii dla organizmu. Za utrzymanie jej prawidłowego poziomu odpowiada między innymi insulina.
Z wiekiem tkanki mogą słabiej reagować na insulinę. Znaczenie mają również: nadwaga, mała aktywność fizyczna, sposób odżywiania, predyspozycje rodzinne i niektóre leki. Cukrzyca typu 2 może przez wiele lat nie powodować wyraźnych dolegliwości. Dlatego prawidłowe samopoczucie nie zastępuje badań kontrolnych.
Glukoza na czczo – jak rozumieć wynik?
Badanie wykonuje się po co najmniej 8 godzinach bez jedzenia. Zgodnie z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego wyniki interpretuje się następująco [3]:
Glukoza na czczo Znaczenie wyniku
70–99 mg/dl prawidłowa glikemia
100–125 mg/dl nieprawidłowa glikemia na czczo
126 mg/dl lub więcej wynik mogący wskazywać na cukrzycę
Jednorazowy wynik wynoszący co najmniej 126 mg/dl, jeśli nie występują typowe objawy, zazwyczaj wymaga potwierdzenia kolejnym badaniem wykonanym innego dnia. Diagnozy nie powinno się stawiać wyłącznie na podstawie pomiaru domowym glukometrem.
Jeżeli wynik mieści się w przedziale 100–125 mg/dl, lekarz może zalecić ponowne oznaczenie glukozy albo doustny test obciążenia glukozą, nazywany OGTT. Podczas tego badania pacjent wypija roztwór zawierający 75 g glukozy, a po dwóch godzinach wykonywany jest kolejny pomiar.
Wynik po dwóch godzinach:
- poniżej 140 mg/dl uznaje się za prawidłowy,
- od 140 do 199 mg/dl oznacza nieprawidłową tolerancję glukozy,
- 200 mg/dl lub więcej może świadczyć o cukrzycy [3].
Czym jest hemoglobina glikowana?
Hemoglobina glikowana, oznaczana skrótem HbA1c, pokazuje, jaki był przeciętny poziom glukozy w ostatnich około trzech miesiącach. Do tego badania nie trzeba być na czczo.
Wartość HbA1c wynosząca co najmniej 6,5% może stanowić podstawę rozpoznania cukrzycy, jeśli badanie wykonano odpowiednią, standaryzowaną metodą i spełnione zostały pozostałe warunki diagnostyczne [3].
U osób, które już chorują na cukrzycę, HbA1c służy także do oceny skuteczności leczenia. Celem często jest wynik nieprzekraczający 7%, ale u seniorów powinien być on ustalany indywidualnie. U osoby sprawnej cel może być bardziej rygorystyczny. U pacjenta z wieloma chorobami, zespołem kruchości, problemami z pamięcią lub dużym ryzykiem niedocukrzenia lekarz może przyjąć łagodniejszy cel [3].
Kiedy wysoki cukier wymaga pilnej konsultacji?
Z lekarzem należy skontaktować się szczególnie wtedy, gdy podwyższonej glukozie towarzyszą:
- silne pragnienie,
- częste oddawanie moczu,
- niezamierzona utrata masy ciała,
- znaczne osłabienie lub senność,
- nudności i wymioty,
- zaburzenia widzenia,
- nawracające infekcje,
- trudno gojące się rany.
Przypadkowy wynik glukozy wynoszący co najmniej 200 mg/dl wraz z typowymi objawami może wskazywać na cukrzycę i wymaga szybkiej oceny lekarskiej [3].
Dlaczego cholesterol i cukier warto oceniać razem?
Podwyższony cholesterol oraz wysoka glukoza często występują jednocześnie. Oba zaburzenia mogą przez długi czas rozwijać się bez bólu i wyraźnych objawów, a jednocześnie stopniowo uszkadzać naczynia krwionośne.
U osoby z cukrzycą ryzyko chorób serca, udaru i uszkodzenia naczyń jest większe. Dlatego lekarz może zalecać bardziej zdecydowane obniżanie LDL niż u osoby bez cukrzycy. Interpretując wyniki, bierze się pod uwagę również ciśnienie tętnicze, palenie tytoniu, pracę nerek, masę ciała, przebyte choroby oraz stosowane leki.
Nie należy więc analizować każdej liczby oddzielnie. Najważniejszy jest cały obraz zdrowia.
Co można zrobić, gdy wyniki są nieprawidłowe?
Pierwszym krokiem powinna być rozmowa z lekarzem. Nie należy samodzielnie odstawiać statyn, leków przeciwcukrzycowych ani insuliny.
W poprawie wyników pomagają przede wszystkim:
- regularne spożywanie warzyw,
- wybieranie produktów pełnoziarnistych,
- ograniczenie słodyczy i słodzonych napojów,
- ograniczenie tłustych mięs, wędlin, smalcu i dużych ilości masła,
- zastępowanie części tłuszczów zwierzęcych olejami roślinnymi,
- jedzenie ryb, nasion roślin strączkowych i niesolonych orzechów,
- codzienna aktywność dostosowana do możliwości,
- rezygnacja z palenia tytoniu,
- ograniczenie alkoholu.
Polskie normy żywienia podkreślają znaczenie odpowiedniego spożycia energii, białka, tłuszczów, węglowodanów oraz błonnika. Zwracają również uwagę zarówno na skutki nadmiernej podaży energii, jak i ryzyko niedożywienia [4].
Senior powinien uważać na zbyt restrykcyjne diety. Niezamierzona utrata masy ciała i niedożywienie również mogą być niebezpieczne, dlatego większe zmiany sposobu żywienia warto omówić z lekarzem lub dietetykiem.
Suplementacja jako wsparcie codziennej diety
Odpowiednio dobrana suplementacja może stanowić wartościowe uzupełnienie codziennej diety, szczególnie gdy trudno dostarczyć wszystkie potrzebne składniki wraz z posiłkami. Dostępne są preparaty opracowane z myślą o osobach dbających o prawidłowy poziom glukozy, gospodarkę lipidową oraz ogólną kondycję organizmu.
Warto wybierać produkty o jasno opisanym składzie i stosować je zgodnie z zaleceniami producenta. Osoby przyjmujące leki przeciwcukrzycowe, przeciwkrzepliwe lub obniżające cholesterol powinny wcześniej skonsultować wybór preparatu z lekarzem albo farmaceutą. Dobrze dopasowany suplement może wspierać zdrowe nawyki, ale nie zastępuje zbilansowanej diety, aktywności fizycznej ani zaleconego leczenia.
Najważniejsze pytania do lekarza
Na wizytę warto zabrać wszystkie wyniki oraz aktualną listę przyjmowanych leków i suplementów. Pomocne mogą być pytania:
- Jakie jest moje ryzyko zawału lub udaru?
- Jaki poziom LDL powinienem osiągnąć?
- Czy wynik glukozy trzeba powtórzyć?
- Czy potrzebuję badania HbA1c albo testu obciążenia glukozą?
- Czy przyjmowane przeze mnie leki lub suplementy mogą wpływać na wyniki?
- Kiedy należy wykonać kolejne badania?
- Jak zmienić dietę bez ryzyka niedożywienia?
Wynik to wskazówka, nie wyrok
Podwyższony cholesterol czy cukier nie oznaczają, że na pewno dojdzie do zawału, udaru albo innych powikłań. Są jednak ważnym sygnałem ostrzegawczym. Wczesne rozpoznanie zaburzeń, odpowiednie leczenie i regularna kontrola mogą znacząco ograniczyć ryzyko.
Nie warto także odstawiać leków tylko dlatego, że kolejny wynik jest prawidłowy. Dobry poziom LDL lub glukozy często świadczy właśnie o tym, że leczenie działa.
Artykuł ma charakter edukacyjny. Wyniki badań powinien interpretować lekarz, uwzględniając wiek, choroby, przyjmowane leki i ogólną sprawność pacjenta.
Źródła:
Polskie Towarzystwo Diabetologiczne, Światowy Dzień Cukrzycy 2024 – informacja o liczbie osób z cukrzycą w Polsce; https://ptdiab.pl/aktualnosci?start=78.
Banach M. i wsp., Wytyczne PTL/KLRWP/PTK/PTDL/PTD/PTNT diagnostyki i leczenia zaburzeń lipidowych w Polsce 2021 – wartości lipidogramu, docelowe poziomy LDL i zasady oceny ryzyka sercowo-naczyniowego, dokument PDF; https://ptlipid.pl/wp-content/uploads/2021/09/Wytyczne-PTL2021_Wersja-Pre-Print.pdf. Strona publikacji: https://journals.viamedica.pl/nadcisnienie_tetnicze_w_praktyce/article/view/85963.
Polskie Towarzystwo Diabetologiczne, Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą – kryteria rozpoznawania cukrzycy, wartości glukozy, OGTT i HbA1c oraz indywidualizacja celów leczenia. Aktualna strona zaleceń PTD na 2026 rok; https://ptdiab.pl/zalecenia-ptd/zalecenia-kliniczne-dotyczace-postepowania-u-osob-z-cukrzyca-2026. Pełna wersja zaleceń PTD z 2025 roku: https://ptdiab.pl/images/docs/zalecenia/2025/Zalecenia-PTD-2025-v2.pdf.
Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy, Normy żywienia dla populacji Polski – 2024 – polskie normy żywieniowe i informacje dotyczące energii, białka, tłuszczów, węglowodanów, błonnika oraz ryzyka niedożywienia; https://www.pzh.gov.pl/normy-zywienia-2024/.