Nie istnieje jednak jeden zestaw badań odpowiedni dla każdego seniora. Ich zakres i częstotliwość powinny zależeć od stanu zdrowia, przyjmowanych leków, wcześniejszych wyników, stylu życia oraz chorób występujących w rodzinie. Dlatego indywidualny plan profilaktyki najlepiej ustalić z lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej.
Zacznij od bilansu zdrowia
Podstawą profilaktyki jest regularny kontakt z lekarzem POZ. Wizyta kontrolna może obejmować rozmowę o samopoczuciu, codziennym funkcjonowaniu i przyjmowanych lekach, a także podstawowe pomiary:
- ciśnienia tętniczego,
- tętna,
- masy ciała i wzrostu,
- wskaźnika BMI,
- obwodu talii.
Lekarzowi warto powiedzieć także o pogorszeniu pamięci, obniżonym nastroju, bezsenności, problemach z poruszaniem się, zawrotach głowy oraz upadkach. Takie dolegliwości nie zawsze wynikają wyłącznie z wieku i mogą wymagać dokładniejszej oceny.
Osoby od 50. roku życia mogą raz na trzy lata skorzystać z bezpłatnego programu „Moje Zdrowie”. Jest on realizowany przez przychodnię POZ, w której pacjent ma złożoną deklarację. Program nie ma górnej granicy wieku [1, 2].
Program „Moje Zdrowie” – jakie badania obejmuje?
Program „Moje Zdrowie” jest bilansem zdrowia osoby dorosłej. Rozpoczyna się od wypełnienia ankiety dotyczącej między innymi stylu życia, chorób występujących w rodzinie, zdrowia psychicznego i czynników ryzyka wybranych chorób.
Ankietę można wypełnić:
- na Internetowym Koncie Pacjenta,
- w aplikacji mojeIKP,
- z pomocą pracownika przychodni POZ.
Podstawowy zakres badań laboratoryjnych obejmuje:
- morfologię krwi,
- glukozę,
- kreatyninę z wyliczeniem eGFR,
- lipidogram,
- TSH,
- badanie ogólne moczu.
W zależności od wieku, płci i odpowiedzi udzielonych w ankiecie zakres może zostać rozszerzony między innymi o próby wątrobowe, przeciwciała anty-HCV, lipoproteinę(a) lub PSA u mężczyzn.
Po wykonaniu badań odbywa się wizyta podsumowująca. Pracownik medyczny omawia wyniki, wykonuje podstawowe pomiary i przygotowuje indywidualny plan zdrowotny. Jeżeli u osoby po 60. roku życia ankieta wskaże ryzyko zaburzeń poznawczych, może zostać przeprowadzona ocena za pomocą testu Mini-Cog [1].
Udział w programie nie zastępuje bieżącego leczenia ani badań kontrolnych zlecanych w związku z rozpoznanymi chorobami.
Kontrola ciśnienia tętniczego
Nadciśnienie może przez wiele lat nie wywoływać charakterystycznych objawów. Nieleczone zwiększa ryzyko udaru mózgu, zawału serca, niewydolności serca oraz uszkodzenia nerek.
Ciśnienie powinno być mierzone podczas wizyt kontrolnych. Lekarz może również zalecić wykonywanie pomiarów w domu. Należy wówczas korzystać ze sprawdzonego ciśnieniomierza naramiennego, dokonywać pomiaru po kilku minutach odpoczynku i zapisywać wyniki.
Pojedynczy podwyższony wynik nie przesądza o rozpoznaniu nadciśnienia. Powtarzające się nieprawidłowe wartości wymagają konsultacji z lekarzem.
Morfologia krwi
Morfologia pomaga ocenić ogólny stan organizmu i może wskazywać między innymi na niedokrwistość, infekcję lub zaburzenia dotyczące komórek krwi.
Wskazaniem do wcześniejszej konsultacji mogą być:
- przewlekłe zmęczenie,
- bladość skóry,
- duszność przy niewielkim wysiłku,
- częste infekcje,
- łatwe powstawanie siniaków,
- niewyjaśnione osłabienie.
Częstotliwość wykonywania morfologii powinien określić lekarz. Badanie może być potrzebne częściej u osób z chorobami przewlekłymi, nieprawidłowymi wcześniejszymi wynikami lub przyjmujących niektóre leki.
Glukoza we krwi
Ryzyko cukrzycy typu 2 zwiększa się wraz z wiekiem. Choroba może przez długi czas nie powodować wyraźnych dolegliwości, dlatego warto kontrolować poziom glukozy. W przypadku nieprawidłowego wyniku lekarz może zlecić dodatkowe badania, na przykład oznaczenie hemoglobiny glikowanej HbA1c.
Szczególnej kontroli wymagają osoby:
- z nadwagą lub otyłością,
- z nadciśnieniem,
- z chorobami serca,
- mało aktywne fizycznie,
- mające cukrzycę w najbliższej rodzinie.
Lipidogram
Lipidogram obejmuje oznaczenie cholesterolu całkowitego, frakcji LDL i HDL oraz triglicerydów. Pomaga oszacować ryzyko rozwoju miażdżycy i chorób układu krążenia.
Wynik powinien zostać oceniony przez lekarza w połączeniu z innymi informacjami, takimi jak: wiek, ciśnienie tętnicze, palenie tytoniu, występowanie cukrzycy oraz przebyte choroby serca i naczyń.
Osoby stosujące leki obniżające poziom cholesterolu powinny wykonywać badania zgodnie z indywidualnym planem kontroli.
Badanie nerek i moczu
Pogarszająca się czynność nerek może początkowo nie powodować wyraźnych objawów. Do podstawowej oceny należą:
- kreatynina z wyliczeniem eGFR,
- badanie ogólne moczu,
- w określonych przypadkach oznaczenie albuminy w moczu.
Regularna kontrola jest szczególnie ważna u osób z cukrzycą, nadciśnieniem, chorobami serca oraz przyjmujących leki mogące wpływać na czynność nerek.
Kontrola tarczycy
Zarówno niedoczynność, jak i nadczynność tarczycy mogą u osób starszych powodować mało charakterystyczne dolegliwości, takie jak:
- zmęczenie lub senność,
- zmiana masy ciała,
- kołatanie serca,
- zaparcia,
- rozdrażnienie,
- pogorszenie koncentracji lub pamięci.
Podstawowym badaniem oceniającym pracę tarczycy jest oznaczenie TSH. Jeśli wynik jest nieprawidłowy, lekarz może rozszerzyć diagnostykę.
Profilaktyka raka jelita grubego
W Polsce bezpłatny program badań przesiewowych raka jelita grubego obejmuje osoby:
- w wieku 50–65 lat,
- w wieku 40–49 lat, jeżeli u najbliższego krewnego rozpoznano raka jelita grubego,
które nie miały wykonanej kolonoskopii w ciągu ostatnich 10 lat i nie mają objawów sugerujących nowotwór. Badanie w ramach programu nie wymaga skierowania [3, 4].
Kolonoskopia pozwala obejrzeć wnętrze jelita grubego, pobrać materiał do badania oraz usunąć niektóre polipy. Osoba, która ukończyła 65 lat i wcześniej nie wykonała badania, powinna omówić z lekarzem dalsze postępowanie. Po przekroczeniu wieku przewidzianego w programie badanie może być wykonane z innych wskazań medycznych.
Pojawienie się krwi w stolcu, utrzymująca się zmiana rytmu wypróżnień, niewyjaśniona niedokrwistość, ból brzucha lub niezamierzona utrata masy ciała wymagają konsultacji lekarskiej. W takiej sytuacji potrzebna jest diagnostyka objawów, a nie badanie przesiewowe.
Mammografia
Kobiety w wieku 45–74 lat mogą korzystać z bezpłatnej mammografii w ramach programu profilaktyki raka piersi. Badanie wykonuje się zasadniczo co dwa lata, jeśli pacjentka w tym czasie nie miała mammografii w ramach programu. W określonych sytuacjach związanych z zakończonym leczeniem raka piersi badanie może być zalecane co 12 miesięcy [2, 5].
Mammografia nie wymaga skierowania. Można się na nią zapisać między innymi przez centralną e-rejestrację na Internetowym Koncie Pacjenta lub w aplikacji mojeIKP.
Nie należy czekać na kolejne badanie przesiewowe, jeśli pojawi się:
- guzek w piersi,
- zmiana kształtu lub wielkości piersi,
- wciągnięcie brodawki,
- wydzielina z brodawki,
- zaczerwienienie, zgrubienie lub zmiana wyglądu skóry.
Po ukończeniu 74 lat decyzję o dalszym wykonywaniu mammografii należy podjąć indywidualnie z lekarzem.
Test HPV HR i profilaktyka raka szyjki macicy
Program profilaktyki raka szyjki macicy jest przeznaczony dla kobiet w wieku 25–64 lat. Zgodnie z informacją NFZ od 1 sierpnia 2026 r. podstawowym badaniem przesiewowym finansowanym w programie jest test HPV HR [6].
Test wykrywa typy wirusa brodawczaka ludzkiego związane z wysokim ryzykiem rozwoju raka szyjki macicy. Przy wyniku ujemnym badanie wykonuje się zasadniczo raz na pięć lat. Jeżeli wynik testu HPV HR jest dodatni, z tej samej próbki wykonywana jest cytologia na podłożu płynnym, czyli LBC. Dalsze postępowanie zależy od wyników.
Badanie jest bezpłatne i nie wymaga skierowania. Można je wykonać w poradniach ginekologicznych oraz wybranych przychodniach POZ realizujących program NFZ.
Kobieta, która ukończyła 64 lata, powinna zapytać ginekologa, czy ze względu na wcześniejsze wyniki, przebyte zmiany przedrakowe lub inne czynniki ryzyka potrzebuje dalszych kontroli.
PSA i profilaktyka raka prostaty
U mężczyzn po 60. roku życia można rozważyć oznaczenie PSA. W programie „Moje Zdrowie” PSA znajduje się w pakiecie rozszerzonym dla mężczyzn po 50. roku życia [1].
Podwyższone PSA nie zawsze oznacza raka prostaty. Na wynik mogą wpływać między innymi łagodny rozrost gruczołu krokowego, stan zapalny, zakażenie dróg moczowych, aktywność seksualna oraz niektóre zabiegi medyczne. Prawidłowy wynik nie wyklucza natomiast choroby całkowicie.
Dlatego decyzję o badaniu i interpretację wyniku należy omówić z lekarzem. Konsultacji wymagają również trudności z oddawaniem moczu, częste oddawanie moczu w nocy, krew w moczu lub nowe dolegliwości bólowe.
Profilaktyka raka płuca
U wieloletnich palaczy i niektórych byłych palaczy lekarz może rozważyć badanie przesiewowe z wykorzystaniem niskodawkowej tomografii komputerowej płuc. Kwalifikacja zależy między innymi od wieku, intensywności palenia, czasu trwania nałogu oraz ogólnego stanu zdrowia.
Zwykłe zdjęcie RTG klatki piersiowej nie zastępuje niskodawkowej tomografii stosowanej w badaniach przesiewowych. Ministerstwo Zdrowia podkreśla znaczenie tej metody we wczesnym wykrywaniu raka płuca [7].
Przewlekły lub zmieniający się kaszel, krwioplucie, duszność, ból w klatce piersiowej albo niewyjaśniona utrata masy ciała wymagają konsultacji lekarskiej.
Densytometria i profilaktyka osteoporozy
Osteoporoza może przez wiele lat rozwijać się bez wyraźnych dolegliwości, a jej pierwszym objawem bywa złamanie powstałe po niewielkim urazie. Do oceny gęstości mineralnej kości służy densytometria DXA, najczęściej wykonywana w obrębie biodra i kręgosłupa.
Potrzebę wykonania densytometrii należy omówić z lekarzem. Przy podejmowaniu decyzji uwzględnia się między innymi:
- wcześniejsze złamania po niewielkim urazie,
- obniżenie wzrostu lub podejrzenie złamania kręgu,
- niską masę ciała,
- występowanie osteoporozy lub złamań w najbliższej rodzinie,
- długotrwałe przyjmowanie glikokortykosteroidów,
- palenie tytoniu,
- nadmierne spożywanie alkoholu,
- choroby i terapie zwiększające ryzyko utraty masy kostnej.
Zakres diagnostyki oraz termin ewentualnego powtórzenia badania ustala lekarz indywidualnie, na podstawie stanu zdrowia i ryzyka złamań.
Kontrola wzroku
Pogorszenie widzenia może ograniczać samodzielność i zwiększać ryzyko upadków. Po 60. roku życia częściej występują między innymi: zaćma, jaskra oraz zwyrodnienie plamki związane z wiekiem.
Na badanie okulistyczne warto zgłosić się szczególnie wtedy, gdy pojawią się:
- trudności z czytaniem,
- zamglone lub zniekształcone widzenie,
- pogorszenie widzenia po zmroku,
- zawężenie pola widzenia,
- błyski, mroczki lub ciemna zasłona przed okiem.
Osoby z cukrzycą powinny przestrzegać zaleceń dotyczących kontroli okulistycznej. Nagłe pogorszenie lub utrata widzenia wymagają pilnej pomocy medycznej.
Badanie słuchu
Niedosłuch może rozwijać się stopniowo. Sygnałem ostrzegawczym bywa częste proszenie o powtórzenie wypowiedzi, problem z rozumieniem rozmowy w większej grupie lub coraz głośniejsze ustawianie telewizora.
Pogorszenie słuchu może ograniczać kontakty społeczne i utrudniać codzienne funkcjonowanie. W razie takich objawów warto skonsultować się z lekarzem POZ, laryngologiem lub audiologiem.
Nagłe pogorszenie słuchu, zwłaszcza w jednym uchu, wymaga pilnej konsultacji.
Kontrola stomatologiczna
Stan jamy ustnej wpływa na komfort jedzenia, sposób odżywiania i ogólny stan zdrowia. Regularnych kontroli potrzebują również osoby korzystające z protez zębowych.
Konsultacji wymagają:
- krwawienie dziąseł,
- ruchomość zębów,
- ból podczas gryzienia,
- niegojące się owrzodzenia,
- guzki lub zgrubienia w jamie ustnej,
- źle dopasowana lub powodująca otarcia proteza.
Zmiany w jamie ustnej, które utrzymują się około dwóch tygodni, powinny zostać ocenione przez lekarza lub stomatologa.
Pamięć i zdrowie psychiczne
Pogorszenie pamięci nie zawsze oznacza rozwijające się otępienie. Może być związane między innymi z depresją, bezsennością, niedoborami, chorobami tarczycy, działaniem leków albo pogorszeniem słuchu.
Z lekarzem warto porozmawiać, jeśli pojawiają się:
- częste trudności z zapamiętywaniem niedawnych wydarzeń,
- gubienie się w znanych miejscach,
- problemy z wykonywaniem codziennych czynności,
- trudności z przyjmowaniem leków lub płaceniem rachunków,
- zmiany zachowania,
- utrzymujący się smutek, lęk lub utrata zainteresowań.
Wczesna ocena pomaga znaleźć przyczynę problemu i zaplanować odpowiednie postępowanie.
Ocena ryzyka upadków
Każdy upadek, nawet jeśli nie spowodował urazu, warto zgłosić lekarzowi. Przyczyną mogą być między innymi: zaburzenia równowagi, osłabienie mięśni, pogorszenie wzroku, nagły spadek ciśnienia po wstaniu albo działanie przyjmowanych leków.
Lekarz może ocenić chód, równowagę, siłę mięśni, ciśnienie w różnych pozycjach oraz stosowane preparaty. W niektórych przypadkach potrzebna jest konsultacja fizjoterapeuty lub wprowadzenie ćwiczeń poprawiających siłę i równowagę.
Przegląd przyjmowanych leków
Osoby starsze często przyjmują kilka leków, suplementów i preparatów dostępnych bez recepty. Zwiększa to ryzyko interakcji oraz działań niepożądanych.
Na wizytę warto zabrać pełną listę przyjmowanych środków wraz z dawkami. Lekarz powinien wiedzieć również o suplementach, preparatach ziołowych i lekach przeciwbólowych stosowanych bez recepty.
Nie należy samodzielnie odstawiać leków ani zmieniać ich dawkowania.
Szczepienia są częścią profilaktyki
Podczas wizyty warto sprawdzić historię szczepień. Lekarz może zaproponować szczepienia odpowiednie do wieku, stanu zdrowia oraz występujących czynników ryzyka, między innymi przeciw grypie, COVID-19, pneumokokom, półpaścowi lub krztuścowi.
W ramach programu „Moje Zdrowie” pacjent może otrzymać indywidualną listę zalecanych szczepień [1].
Najważniejsza jest regularność
Po 60. roku życia warto pamiętać o kontroli ciśnienia, glukozy, cholesterolu, morfologii, czynności nerek i tarczycy oraz o badaniach onkologicznych dopasowanych do wieku, płci i indywidualnego ryzyka.
Równie ważne są wzrok, słuch, zdrowie kości i jamy ustnej, sprawność ruchowa, pamięć oraz samopoczucie psychiczne. Zakres i terminy badań należy ustalać indywidualnie z lekarzem, szczególnie w przypadku chorób przewlekłych i stałego przyjmowania leków.
Ważne! Materiał ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie stanowi porady medycznej, diagnozy ani podstawy do rozpoczęcia, zmiany lub przerwania leczenia. W razie wystąpienia nowych albo niepokojących objawów należy skontaktować się z lekarzem i nie czekać na termin planowego badania profilaktycznego.
Źródła:
Pacjent.gov.pl, „Program Moje Zdrowie”, aktualizacja: 9 lipca 2026 r., https://pacjent.gov.pl/program-moje-zdrowie.
Ministerstwo Zdrowia, „Bezpłatne programy profilaktyczne”, https://www.gov.pl/web/zdrowie/bezplatne-programy-profilaktyczne.
Narodowy Fundusz Zdrowia, „Program badań przesiewowych raka jelita grubego”, https://www.nfz.gov.pl/dla-pacjenta/programy-profilaktyczne/program-badan-przesiewowych-raka-jelita-grubego/.
Główny Inspektorat Sanitarny, „Program profilaktyki raka jelita grubego”, https://www.gov.pl/web/gis/program-profilaktyki-raka-jelita-grubego.
Ministerstwo Zdrowia, „Program profilaktyki raka piersi – mammografia”, https://www.gov.pl/web/zdrowie/program-profilaktyki-raka-piersi-mammografia-.
Narodowy Fundusz Zdrowia, „Test HPV HR – skuteczniejsza profilaktyka raka szyjki macicy”, aktualizacja: 31 lipca 2026 r., https://www.nfz.gov.pl/aktualnosci/aktualnosci-centrali/wczesniej-niedostepny-teraz-zrobisz-go-na-nfz-test-hpv-hr-skuteczniejsza-profilaktyka-raka-szyjki-macicy,8841.html.
Ministerstwo Zdrowia, „Leczenie raka płuca w Polsce: więcej możliwości terapii, prostszy program lekowy i większy nacisk na wczesne wykrywanie”, aktualizacja: 10 sierpnia 2026 r., https://www.gov.pl/web/zdrowie/leczenie-raka-pluca-w-polsce-wiecej-mozliwosci-terapii-prostszy-program-lekowy-i-wiekszy-nacisk-na-wczesne-wykrywanie.