Badania prowadzone w Polsce pokazują, że stan zdrowia jamy ustnej osób w wieku 65–74 lat nadal jest niezadowalający. Do częstych problemów należą: mała liczba zachowanych zębów, ograniczenie funkcji żucia, próchnica oraz choroby dziąseł i przyzębia [1, 2].
Wyniki polskich badań wskazują ponadto, że zdrowe przyzębie ma zaledwie 0,8% osób w tym wieku [3].
Dlatego również osoby korzystające z protezy całkowitej powinny regularnie kontrolować jamę ustną u dentysty.
Proteza nie zwalnia z dbania o jamę ustną
Proteza pomaga uzupełnić brakujące zęby, ułatwia rozdrabnianie pokarmów i może poprawić wyraźność mowy. Jej prawidłowe dopasowanie ma także znaczenie dla codziennego komfortu i jakości życia osoby starszej [2, 4].
Na powierzchni protezy osadzają się resztki pokarmów, płytka bakteryjna i przebarwienia. Nagromadzone zanieczyszczenia mogą powodować nieprzyjemny zapach, podrażnienia błony śluzowej oraz stany zapalne. Dlatego protezę należy czyścić codziennie – równie starannie jak naturalne zęby.
Z czasem zmienia się kształt dziąseł i kości, na których opiera się proteza. W efekcie wcześniej dobrze dopasowane uzupełnienie może zacząć się przesuwać, uciskać lub obcierać. Takich objawów nie należy bagatelizować.
Krem, proszek albo podściółka mocująca mogą poprawić stabilność protezy, chronić przed uciskiem i ograniczać dostawanie się pod nią drobinek jedzenia [5]. Nie powinny jednak służyć do stałego maskowania problemu źle dopasowanej protezy. Jeżeli trzeba używać coraz większej ilości środka mocującego, warto umówić się na kontrolę stomatologiczną.
Jak dbać o własne zęby i dziąsła?
Jeżeli oprócz protezy zachowały się naturalne zęby, należy szczotkować je co najmniej dwa razy dziennie – rano i wieczorem. Warto używać miękkiej szczoteczki oraz pasty z fluorem dobranej do stanu zębów i dziąseł.
Szczotkowanie powinno być dokładne, ale delikatne. Mocne szorowanie nie zwiększa skuteczności mycia, a może podrażniać dziąsła i sprzyjać odsłanianiu szyjek zębowych.
Szczególną uwagę należy zwrócić na:
- zęby znajdujące się obok klamer protezy częściowej,
- przestrzenie między zębami,
- odsłonięte korzenie zębów,
- linię dziąseł,
- miejsca, w których zatrzymują się resztki jedzenia.
Przestrzenie międzyzębowe można oczyszczać nicią dentystyczną, szczoteczkami międzyzębowymi albo irygatorem. Najlepszą metodę powinien dobrać dentysta lub higienistka stomatologiczna.
Warto również delikatnie oczyszczać język. Gromadzący się na nim nalot może być jedną z przyczyn nieświeżego oddechu. Osoby bez własnych zębów powinny przemywać miękką szczoteczką lub wilgotnym gazikiem dziąsła, język oraz podniebienie.
Jak prawidłowo czyścić protezę?
1. Wyjmuj protezę ostrożnie
Przed rozpoczęciem czyszczenia napełnij umywalkę niewielką ilością wody albo połóż na jej dnie złożony ręcznik. Jeśli proteza wyślizgnie się z ręki, zmniejszy to ryzyko jej pęknięcia.
Nie używaj nadmiernej siły podczas zakładania lub zdejmowania protezy. Protezy częściowej nie należy przygryzać, aby „wcisnąć” ją na miejsce. Może to uszkodzić klamry albo naturalne zęby.
2. Opłucz protezę po każdym posiłku
Jeżeli jest to możliwe, po jedzeniu wyjmij protezę i opłucz ją pod bieżącą, letnią wodą. W ten sposób usuniesz większe resztki pokarmów.
Nie używaj gorącej ani wrzącej wody. Wysoka temperatura może doprowadzić do odkształcenia materiału, z którego wykonano protezę.
3. Dokładnie czyść protezę przynajmniej raz dziennie
Do mechanicznego czyszczenia najlepiej używać osobnej szczoteczki przeznaczonej do protez. Jej kształt ułatwia dotarcie do zagłębień, powierzchni od strony podniebienia oraz okolic klamer [5].
Należy dokładnie oczyścić wszystkie powierzchnie uzupełnienia, ale nie wolno wyginać klamer ani innych elementów mocujących.
Zamiast zwykłej pasty do zębów warto wybrać preparat przeznaczony do czyszczenia protez. Zwykłe pasty mogą zawierać składniki ścierne, które z czasem zarysowują delikatną powierzchnię uzupełnienia. W powstałych mikrouszkodzeniach łatwiej gromadzą się osady i drobnoustroje. Specjalistyczne preparaty do protez są opracowane z myślą o oczyszczaniu ich powierzchni bez powodowania zarysowań [5].
4. Uzupełnij szczotkowanie dokładnym oczyszczaniem
Okresowo można zastosować tabletki czyszczące przeznaczone do protez. Pomagają usuwać osady i drobnoustroje również z miejsc, do których trudno dotrzeć szczoteczką [5].
Tabletkę należy stosować dokładnie według instrukcji producenta. Trzeba przestrzegać zalecanego czasu czyszczenia i temperatury wody. Taki preparat uzupełnia mechaniczne szczotkowanie protezy, ale go nie zastępuje.
Do czyszczenia nie należy używać wybielaczy, silnych detergentów, płynu do mycia naczyń ani przypadkowych domowych mieszanek. Mogą one uszkodzić protezę lub podrażnić błonę śluzową.
5. Dokładnie spłucz protezę
Po zastosowaniu pasty lub tabletki czyszczącej dokładnie opłucz protezę pod bieżącą wodą. Jest to szczególnie ważne przed ponownym włożeniem jej do ust.
6. Daj dziąsłom odpocząć
Jeżeli dentysta nie zalecił inaczej, protezę ruchomą warto zdejmować na noc. Stały ucisk może sprzyjać podrażnieniom oraz stanom zapalnym błony śluzowej.
Po wyjęciu protezę należy oczyścić i przechowywać zgodnie z zaleceniami dentysty oraz producenta danego uzupełnienia. Nie każda proteza powinna być przechowywana w identyczny sposób.
Nie należy zawijać protezy w papierową chusteczkę. Można wtedy przypadkowo pomylić ją z odpadem i wyrzucić.
Jak prawidłowo stosować środki mocujące?
Środki mocujące są dostępne między innymi w postaci kremów, proszków oraz podściółek dopasowanych do protezy górnej lub dolnej. Mogą poprawiać stabilność uzupełnienia, tworzyć warstwę chroniącą przed uciskiem oraz ograniczać przedostawanie się resztek jedzenia pod protezę [5].
Dostępne są także środki mocujące bez konserwantów, barwników i substancji aromatycznych, przeznaczone dla osób szczególnie wrażliwych [5].
Przed użyciem środka mocującego należy:
- dokładnie oczyścić protezę,
- przeczytać instrukcję dołączoną do wyrobu,
- nałożyć niewielką ilość preparatu w sposób wskazany przez producenta,
- założyć protezę i lekko ją docisnąć,
- nie przekraczać zalecanej ilości ani częstotliwości stosowania,
- każdego dnia usuwać pozostałości preparatu z protezy i błony śluzowej.
Większa ilość środka mocującego nie musi zapewniać lepszego efektu. Jeżeli preparat wypływa spod protezy, prawdopodobnie zastosowano go zbyt dużo.
Podściółki mocujące mogą być pomocne w szczególnych warunkach anatomicznych albo przy problemach z utrzymaniem protezy górnej lub dolnej. Ich stosowanie warto jednak omówić z dentystą. Żaden produkt mocujący nie naprawi pękniętej, zdeformowanej ani wyraźnie niedopasowanej protezy.
Co zrobić, gdy proteza obciera?
Nowa proteza może początkowo powodować uczucie ucisku, zwiększone wydzielanie śliny albo trudności podczas mówienia i jedzenia. Jama ustna potrzebuje czasu, aby przyzwyczaić się do nowego uzupełnienia.
Na początku warto:
- wybierać miękkie potrawy,
- kroić jedzenie na małe kawałki,
- gryźć powoli,
- żuć równomiernie po obu stronach,
- ćwiczyć mówienie, na przykład czytając na głos.
Nie należy jednak przyzwyczajać się do bólu. Zaczerwienienie, pieczenie, rana lub powtarzające się otarcie mogą oznaczać, że proteza wymaga korekty.
W przypadku niewielkich otarć można zastosować przeznaczony do błony śluzowej preparat kojąco-regenerujący. Tego rodzaju wyrób może łagodzić bolesność i wspierać gojenie powierzchownych podrażnień [5]. Nie usuwa jednak przyczyny problemu i nie zastępuje kontroli stomatologicznej.
Nie wolno samodzielnie piłować, podgrzewać, wyginać ani w inny sposób dopasowywać protezy.
Kiedy trzeba zgłosić się do dentysty?
Konsultacji wymagają:
- ból lub silny ucisk podczas noszenia protezy,
- nawracające otarcia,
- zaczerwienienie albo pieczenie błony śluzowej,
- krwawienie z dziąseł,
- nieprzyjemny zapach mimo prawidłowej higieny,
- pęknięcie lub odkształcenie protezy,
- poluzowanie klamer,
- trudności podczas gryzienia,
- konieczność używania coraz większej ilości środka mocującego,
- nagła zmiana stabilności protezy.
Pilnej kontroli wymagają natomiast: silny lub narastający ból, obrzęk, ropna wydzielina, trudności z przełykaniem, guzek albo stwardnienie w jamie ustnej oraz rana, która nie goi się przez około dwa tygodnie.
Suchość jamy ustnej – częsty problem seniorów
Suchość w ustach może być związana z wiekiem, odwodnieniem, chorobami przewlekłymi albo przyjmowanymi lekami. Mniejsza ilość śliny zwiększa ryzyko próchnicy, pieczenia błony śluzowej, infekcji i trudności z utrzymaniem protezy.
Pomocne może być:
- regularne picie niewielkich ilości wody,
- unikanie bardzo suchego, ostrego i mocno słonego jedzenia,
- ograniczenie alkoholu,
- zaprzestanie palenia tytoniu,
- stosowanie preparatów nawilżających zaleconych przez specjalistę,
- unikanie płynów do płukania ust zawierających alkohol.
Nie należy samodzielnie odstawiać leków, które mogą powodować suchość w ustach. Problem trzeba omówić z lekarzem i dentystą.
Kontrola jest potrzebna także przy całkowitym bezzębiu
Brak własnych zębów nie oznacza, że wizyty u dentysty nie są już potrzebne. Podczas badania lekarz ocenia dziąsła, język, podniebienie, błonę śluzową oraz dopasowanie protezy. Może wcześnie zauważyć stan zapalny, zakażenie, nadmierny ucisk albo inną niepokojącą zmianę.
Częstotliwość wizyt należy ustalić indywidualnie. Zwykle kontrolę warto odbywać przynajmniej raz w roku, a częściej w przypadku:
- cukrzycy,
- suchości jamy ustnej,
- chorób dziąseł i przyzębia,
- palenia tytoniu,
- obniżonej odporności,
- nawracających podrażnień,
- problemów z dopasowaniem protezy.
Regularne kontrole oraz właściwa higiena mają szczególne znaczenie w przypadku seniorów, ponieważ stan zdrowia jamy ustnej może wpływać na możliwość prawidłowego odżywiania, codzienny komfort i jakość życia [2, 4].
Codzienna lista dobrych nawyków
Każdego dnia pamiętaj, aby:
- rano i wieczorem umyć naturalne zęby,
- oczyścić język, dziąsła i podniebienie,
- po posiłku opłukać protezę,
- przynajmniej raz dziennie dokładnie wyczyścić ją szczoteczką,
- używać preparatów przeznaczonych do protez,
- dokładnie usuwać pozostałości środka mocującego,
- zdejmować protezę na noc, jeżeli dentysta nie zaleci inaczej,
- oglądać błonę śluzową i reagować na zaczerwienienia oraz rany,
- nie naprawiać ani nie dopasowywać protezy samodzielnie,
- regularnie zgłaszać się na kontrolę stomatologiczną.
Dobrze oczyszczona i prawidłowo dopasowana proteza powinna pomagać w codziennym funkcjonowaniu, a nie być źródłem bólu. Systematyczna pielęgnacja zajmuje tylko kilka minut, ale może ograniczyć podrażnienia, poprawić świeżość oddechu oraz zwiększyć komfort jedzenia, mówienia i uśmiechania się.
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje badania ani indywidualnych zaleceń lekarza dentysty.
Źródła:
Ministerstwo Zdrowia, Monitorowanie stanu zdrowia jamy ustnej populacji polskiej; www.gov.pl/attachment/c0dfa342-cc2b-45eb-bf85-0cb7744f1acb.
Stomatologia: senior to szczególny pacjent – rozmowa z dr hab. Barbarą Kochańską, prof. GUMed, prezes Polskiego Towarzystwa Stomatologii Geriatrycznej, „Gazeta Lekarska”; www.gazetalekarska.pl/stomatologia-senior-to-szczegolny-pacjent.
Polskie Towarzystwo Periodontologiczne, Dane dotyczące stanu przyzębia Polaków; www.perio.org.pl/dzien-zdrowych-dziasel-2019.
Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu, Stan zdrowotny jamy ustnej a jakość życia osób w wieku podeszłym w Polsce; www.wydawnictwo.umw.edu.pl/upload/files/Stan_zdrowotny_jamy_ustnej_eISBN.pdf.
Informacje o dostępnych w Polsce kategoriach produktów do czyszczenia, mocowania i pielęgnacji protez oraz błony śluzowej; www.protefix.pl/produkty/.